مروری بر فیلم‌ها و سریال‌های ماندگار با موضوع محرم؛ روایت روز عزا

هر سال با فرا رسیدن دهه محرم، سینما و تلویزیون هم رخت عزا به تن می‌کنند و شاهد پخش آثار جدید و قدیمی هستیم که به بهانه و مناسبت یکی از مهمترین رویدادهای دینی و فرهنگی کشور ساخته شده‌اند. سوال اینجاست که اگر بنا باشد حماسه کربلا و فرهنگ عاشورا را به‌واسطه آثار نمایشی درک کنیم و بشناسیم، چه گزینه‌هایی پیش‌روی ماست؟
عاشورا با ادبیات، هنرهای تجسمی و نمایشی ما پیوندی دیرینه و ناگسستنی دارد. اما وقتی که به عرصه فیلم و سریال می‌رسیم، با وجود حجم بالای تولیدات مناسبتی، تعداد آثار ماندگار و تاثیرگذار مرتبط با ماه محرم خیلی هم زیاد نیست.

در طول چهل سال گذشته، فیلم و سریال با موضوع محرم و عاشورا کم ساخته نشده اما این که چه تعداد از آن‌ها و چرا ماندگار شده‌اند، می‌تواند مورد بررسی قرار بگیرد.
به همین بهانه، در فیلیمو شات مروری داریم بر مهمترین آثار نمایشی با موضوع حماسه کربلا که از سینما و تلویزیون ایران به یاد می‌آوریم. آثاری که آن‌ها از نظر نوع پرداخت و رویکرد می‌توانیم به چند دسته تقسیم کنیم و با اتکا به همین تقسیم‌بندی به دلایل ماندگاری آن‌ها نیز پی ببریم؛ در میان این آثار برگزیده هم ساخته‌های حماسی و تاریخی را داریم و هم آثار معاصر و مستند.


در قلب واقعه

اولین تجربه در روایت سینمایی از واقعه کربلا برمی‌گردد به سال‌های ابتدایی انقلاب و «سفیر» ساخته فریبرز صالح. فیلم در اولین دوره از جشنواره فجر، سال ۱۳۶۰، به نمایش درآمد و گرچه واکنش‌های چندان مثبتی نداشت اما خیلی هم مورد هجوم منتقدان قرار نگرفت. فریبرز صالح، که فیلمنامه را همراه با کیهان رهگذر نوشته بود، با رویکردی که در «سفیر» دنبال کرد به الگوی مناسبی برای ساخت فیلم‌های تاریخی، با تاکید بیشتر بر هویت دینی، در دهه شصت و سال‌های بعدی رسید. طوری که «سربداران» و «ابوعلی‌ سینا» (باز با حضور پررنگ صالح و رهگذر، این بار به صورت جداگانه) از مهم‌ترین سریال‌های دهه شصت و الگوی تلویزیون برای سریال‌های تاریخی آن دوران، مشخصا وام‌دار موفقیت «سفیر» بودند.
جدای از این، برای نزدیک شدن به موضوعی چنین حساسیت‌برانگیز و عظیم، الگوی روایی «سفیر» برای طرح قصه‌ای در حاشیه واقعه، کارآمد بود. فیلم، روایتگر داستان قیس بن مسهر (با نقش‌آفرینی فرامرز قریبیان) قاصدی از سوی امام حسین (ع) به کوفه است که به دام نیروهای ابن زیاد می‌افتد. برای آزادی‌اش شرط می‌گذارند که در جمع مردم علیه حسین (ع) سخنرانی کند اما نوبت به حرف زدن که می‌رسد برخلاف انتظار حاکمان شهر، علیه یزید دست به افشاگری می‌زند.

درام و قصه فیلم خیلی طول و تفصیل ندارد و در اجرا هم به حداقل‌ها بسنده شده. با وجود این، در زمان ساخت «سفیر» فیلم پرخرجی بوده و با توجه به شرایط وقت، هیچ بازیگر زنی هم ندارد.
تا سال‌ها بعد از «سفیر» خبری از فیلم و سریال مربوط به محرم و با موضوع واقعه کربلا نبود مگر کارهای مناسبتی و نمایشی نه چندان به یاد ماندنی. اما در همان زمان، بهرام بیضایی فیلمنامه‌ای را با نام مستعار و تحت عنوان «روز واقعه» نوشت که ساخت آن بیش از یک دهه زمان برد، آن هم با حذف چند فصل و تغییراتی چشمگیر در لحن و اجرا. نهایتا و بعد از کش و قوس‌های فراوان، چه بر سر خوانش متن و چه بر سر چگونگی تولید، شهرام اسدی سال ۱۳۷۳ ساخت «روز واقعه» را تمام کرد؛ آن هم در شرایطی که پیش‌تر فیلم یک بار دیگر در ابتدای تولید و با عواملی دیگر متوقف شده بود.

«روز واقعه» داستان جوانی مسیحی را روایت می‌کند که در راه عشق به دختری مسلمان، اسلام آورده و بعد از سختی‌های فراوان روز ازدواجش فرا رسیده. اما در میانه مراسم، ندایی به گوشش می‌رسد و برای پاسخ دادن به این ندا راهی سفر می‌شود. او می‌خواهد به یاری صاحب ندا بشتابد اما با وجود پشت سر گذاشتن تمام سختی‌ها، زمانی به کربلا می‌رسد که دیری قبل واقعه رخ داده.

تا مدت‌ها «روز واقعه» مهم‌ترین اثر نمایشی در جان بخشیدن به واقعه کربلا بود و پخش هر ساله‌ فیلم در روزهای محرم و استفاده از نماهای آن در کلیپ‌های مختلف جای تعجب نداشت؛ به‌ویژه به‌واسطه تصویرسازی و موسیقی ماندگار اثر. همچنان کسانی که فیلمنامه را خوانده‌اند، به مراتب متن بیضایی را فراتر از فیلم ارزیابی می‌کنند اما قابل درک است که نسخه‌ بیضایی در آن زمان و شاید حتی امروز امکان ساخت نداشته باشد.

بعد از موفقیت سریال «امام علی» ساخته‌ خط‌شکن داوود میرباقری در میانه‌ دهه‌ هفتاد شمسی، موج ساخت سریال‌ها بر اساس تاریخ اسلام به راه افتاد. در ادامه این موج و بعد از ساخت «تنهاترین سردار» و «ولایت عشق» قرار بود که سریال «امام حسین» هم ساخته شود و کار حتی به مرحله انتخاب بازیگر هم رسید اما پروژه به جریان نیفتاد. میرباقری بعد از «امام علی» چند طرح تاریخی دیگر در سر داشت اما به گفته خودش مشکلات و سختی‌های همان تجربه باعث شد که تا مدت‌ها از تلویزیون فاصله بگیرد. در ادامه وقتی که صحبت از ساخت سریالی تازه به میان می‌آید، میرباقری تصمیم می‌گیرد که پیش از رفتن به سراغ قیام مختار، در ابعادی کوچکتر شرایط همکاری مجدد را محک بزند. حاصل می‌شود «معصومیت از دست رفته» که همچنان یکی از بهترین متن‌های تمام کارنامه میرباقری است.

به غیر از متن درخشان و دیالوگ‌نویسی کم‌نظیر میرباقری، تعدادی از بازیگران سریال «معصومیت از دست رفته» هم بهترین نقش‌آفرینی‌های عمر خود را ارائه داده‌اند.

باز هم داستانی که در حاشیه واقعه کربلا پیش می‌‌رود و با وجود مایه‌های خیالی به واقعیات تاریخی و زمینه‌ساز عاشورا نقب می‌زند. تراژدی سقوط یکی از یاران علی (ع) که به طمع قدرت در توطئه ابن زیاد برای متوقف کردن حسین (ع) شریک می‌شود. روایتی تحت‌تاثیر درام‌های کلاسیک شکسپیری که اجرایی نزدیک به یک تئاتر تلویزیونی دارد یا حداقل با این میزان تاکید به استفاده از نماهای داخلی و جنس کارگردانی، شبیه به یک اثر حماسی و تاریخی نیست.
به غیر از متن درخشان و دیالوگ‌نویسی کم‌نظیر میرباقری، تعدادی از بازیگران سریال هم بهترین نقش‌آفرینی‌های عمر خود را ارائه داده‌اند و البته دوبله (که در دهه هشتاد دیگر رواج چندانی نداشت) به کار بسیار کمک کرده است.

موفقیت «معصومیت از دست رفته» زمینه را برای ساخت «مختارنامه» فراهم کرد؛ اثری که نه فقط در زمان خود بلکه تا به امروز هم از نظر ابعاد و پیچیدگی‌های تولید، کمتر چیزی را شبیه‌اش دیده‌ایم و حفظ چنین استانداردی در تولید نیز سال‌ها زمان نیاز داشت.

احتمالا نیازی به توضیح قصه نیست چرا که در دهه گذشته بارها و بارها «مختارنامه» از تلویزیون پخش شده. با این وجود باز هم مستقیم به سراغ واقعه کربلا نمی‌رویم و قیام مختار برای انتقام گرفتن از عاملان کربلا بهانه‌ای می‌شود برای پی بردن به سرنوشت بازماندگان حادثه و همین‌طور مرور گذشته در قالب فلاش‌بک. چه در زمان پخش و چه در نمایش‌های مجدد، «مختارنامه» از منظر نگاه و قرائت تاریخی همواره مورد بحث قرار گرفته و نظرهای متفاوتی پیرامون آن وجود داشته اما تصویر کردن بخش‌هایی از واقعه عاشورا در قالب سریال، به دلیل کیفیت و گستردگی، باعث شده که امروز به مهمترین مرجع بصری در پرداخت به موضوع تبدیل شود.

فریبا کوثری و فریبرز عرب‌نیا در سریال مختارنامه

در تمام این سال‌ها که تلویزیون با تولید آثار مناسبتی یا بازپخش فیلم و سریال های قبلی به استقبال محرم می‌رفت، در سینما خبر چندانی از کربلا نبود تا این که احمدرضا درویش پروژه بزرگ «روز رستاخیز» را شروع کرد. فیلمی که تولید آن زمان زیادی برد و تنها نمایش آن در جشنواره فجر سال ۹۲ هم با حاشیه مواجه شد. مهم‌ترین حاشیه هم نمایش چهره حضرت ابوالفضل (ع) در فیلم بود که بعدا بنا شد تا در اکران عمومی این موضوع اصلاح شود که همچنان فرصت نمایش عمومی «روز رستاخیز» فراهم نشده.

درویش این بار مستقیم و نزدیک‌تر به سراغ واقعه و حوادث قبلی زمینه‌ساز آن رفته، هرچند که راوی قصه پسر حر بن یزید ریاحی است که برای حضور در واقعه عاشورا سفری ادیسه‌وار را از جبهه اشقیا تا انبیا پشت سر می‌گذارد. فیلم از نظر تولید استاندارد بالایی دارد اما در روایت و پرداخت به روز عاشورا گیرایی آن کافی نیست؛ به‌ویژه که همزمانی ساخت آن با «مختارنامه» که زمان به مراتب بیشتری برای شرح و توصیف واقعه داشته، به ضرر فیلم تمام شده است.

نمایی از فیلم رستاخیز ساخته احمدرضا درویش

آثاری که با هم مرور کردیم احتمالا مهم‌ترین دستاوردهای سینما و تلویزیون ایران طی چهار دهه گذشته درزمینه پرداخت تاریخی و مستقیم واقعه کربلا به شمار می‌آیند.

آیین و میراث

به غیر از خود کربلا و عاشورا، بخش مهمی از آثار نمایشی هم درباره‌های آیین‌های مربوط به این واقعه هستند که از جایگاهی انکارناپذیر در فرهنگ ما برخوردارند. مهم‌ترین اثر تلویزیونی درباره تعزیه و سوگواری حسینی همچنان و بعد از حدود بیست سال، «شب دهم» حسن فتحی است که در زمان پخش با استقبالی گسترده مواجه شد. داستان در دوران پهلوی اول و زمان ممنوعیت برگزاری تعزیه اتفاق می‌افتد. جوانی لات که فرزند تعزیه‌خوانی خوشنام بوده، برای اثبات عشق‌ ناممکن‌اش به یک شازده قجری زیر بار شرط اجرای تعزیه در ده شب محرم می‌رود. شرطی که اجرای آن هرچه جلوتر می‌رود سخت‌تر اما اراده و باور حیدر (با بازی حسین یاری) قوی‌تر می‌شود و به جایی می‌رسد که اجرای تعزیه روز عاشورا تبدیل می‌‌گردد به انگیزه اصلی‌اش. در این میان، داستان‌های فرعی هم چنان به هم می‌پیوندند که فینالی تاثیرگذار تا رقم بزنند. با گذشت زمان، شاید اجرا و تولید سریال کهنه شده و حتی از چشم افتاده باشد اما قصه به دلیل الگو و ساختار قابل‌ قبول همچنان کار می‌کند.

علاوه بر «روز دهم» که با ادای احترام به هنر تعزیه و شبیه‌خوانی ساخته شده، در سینما هم شاهد ساخت آثار دیگری با موضوع آسین‌های سوگواری حسینی بوده‌ایم که از جمله می‌توان به «عصر روز دهم» و «هیهات» اشاره کرد که جدای موضوع مورد بحث، چندان هویت سینمایی و دراماتیک مستقل و چشمگیری ندارند و بین عموم مردم هم آثار شناخته و دیده‌شده‌ای محسوب نمی‌شوند.

در زمینه آیین‌های حسینی، سینمای مستند ایران هم دست پری دارد و فیلمسازان سرشناسی چون ناصر تقوایی، محمدرضا اصلانی، مجید مجیدی و… تصاویر متفاوتی را از آیین‌ها و مراسم‌های عزاداری حسینی در گوشه و کنار کشور ثبت کرده‌اند که رجوع به آن‌ها در بعضی موارد، مانند مستند کوتاه «اربعین» که تقوایی سال ۱۳۴۹ ساخته، می‌تواند غافلگیرکننده باشد.

پرسه در حال و هوا

به غیر از آثار تاریخی و پرداخت به آیین‌های عاشورایی، تعداد قابل توجهی ازفیلم و سریال ها هم داستان خود را در حال و هوای محرم روایت می‌کنند، گاه این پیوند با محرم کارکرد دراماتیک محدود و گاه نمود بیشتری دارد. برای مثال دو تصویر مهم و ماندگار از عزاداری حسینی را می‌توانیم در فصل‌هایی از فیلم‌های «هامون» و «نفس» ببینیم که گرچه زمان زیادی ندارند، در سیر درام و پرداخت شخصیت نقش مهمی را ایفا می‌کنند. برای این دسته از آثار مهم‌ترین مثال سریال «سفر سبز» ساخته‌ محبوب محمدحسین لطیفی است که داستانش را در شب‌های محرم روایت می‌کند و در ادامه از همین حال و هوا برای شخصیت‌پردازی و عمق بخشیدن به درام بیشترین استفاده را می‌برد. احتمالا گیرا و نوستالژیک‌ترین تصویر از شب‌های محرم تهران، حداقل در دهه هشتاد شمسی، را می‌توانیم در این سریال پیدا کنیم که البته در سطح استفاده تزیینی و ابزاری از عاشورا باقی نمی‌ماند.

پارسا پیروزفر در سریال سفر سبز

در پایان باید گفت که قطعا تعداد فیلم و سریال های ساخته شده با موضوع محرم و کربلا بیش از عناوینی است که در این یادداشت مرور کردیم اما اگر بنا را به ماندگاری تصویر و تاثیر بگذاریم، متاسفانه بخش عمده‌ای از محصولات از برچسب مناسبتی فراتر نمی‌روند و برای همین کمتر در ذهن مخاطبان به یاد مانده‌اند که این امر خود نیازمند بحث و بررسی جداگانه است.


شاید برایتان جالب باشد
2 نظر
  1. محمد می گوید

    فیلم رستاخیز هم هستا
    عکسشون اول میذارید اسم نمی برید؟

    1. سها ذاکری | سردبیر فیلیمو شات می گوید

      دوست عزیز
      فیلم «رستاخیز» تا امروز امکان اکران نداشته بنابراین توی این لیست قرار نگرفته؛ بعد از اکران حتما به این مقاله اضافه می‌شه.

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: